BEBEK

BEBEK

Çek asıllı Avusturyalı yazar Franz Kafka’nın oyuncak bebek hikâyesi, yazarın hayatının son yılı olan 1923’te Berlin’de yaşadığı varsayılan, edebiyat tarihinin en dokunaklı anekdotlarından biridir. Anlatacağım bu olay, yazarın karanlık ve karamsar edebiyat dünyasının aksine, onun derin merhametini ve çocuksu hayal gücünü yansıtan, zamanla bir şehir efsanesine ve edebî bir masala dönüşmüştür. Yazarın ölümünden (Haziran 1924) yaklaşık bir yıl önce, 1923 sonbaharında Berlin’de geçen bu olay; tarihsel gerçeklik, biyografik tanıklık ve edebî mitin iç içe geçtiği katmanlı bir hikâyedir. 40 yaşındaki Franz Kafka, hayatı boyunca babasının otoritesi, sigorta şirketindeki memuriyeti ve Prag’ın kasvetli atmosferi altında ezilmiştir. 1923 yılının Eylül ayında, hayatında ilk kez ailesinden tamamen bağımsız bir yaşam kurmak üzere Berlin’e taşınır. Kafka’nın bu cesur adımı atmasındaki en büyük etken, Baltık Denizi kıyısındaki bir tatil beldesinde tanıştığı 25 yaşındaki Polonyalı Yahudi öğretmen Dora Diamant’tır. Dora ile birlikte Berlin’in güneybatısındaki sakin Steglitz semtinde kiraladıkları küçük odalarda, hayatının en mutlu ama fiziksel olarak en zor günlerini geçirir. Kafka artık son evre gırtlak ve akciğer tüberkülozu ile mücadele etmektedir. Öte yandan Almanya, tarihin en yıkıcı hiperenflasyon dönemindedir. Bir somun ekmeğin milyonlarca marka satıldığı, sokakların sefalet ve umutsuzlukla dolduğu bu günlerde, Kafka ciğerlerine iyi gelmesi için her gün Steglitz Parkı’nda uzun yürüyüşlere çıkar.

Güneşli ama serin bir sonbahar günü Kafka, Steglitz Parkı’nın ağaçlıklı yollarında yürürken bir bankın yanında hıçkıra hıçkıra ağlayan küçük bir kız çocuğuna rastlar. Yanına yaklaşır ve yumuşak bir sesle neden ağladığını sorar. Küçük kız, dünyanın sonu gelmiş gibi bir acıyla en sevdiği oyuncak bebeğini kaybettiğini söyler. Kafka, kızın elinden tutar. Birlikte çalıların altına, bankların arkasına ve parkın patikalarına bakarlar. Ancak bebek hiçbir yerde yoktur. Küçük kızın yeniden ağlamaya başladığını gören Kafka, çocuğun kalbindeki bu ilk büyük kayıp acısını dindirmek için zihninin derinliklerinden olağanüstü bir kurgu çıkarır. Kafka, kıza büyük bir ciddiyetle bebeğinin aslında kaybolmadığını söyler. Bebeğin sadece dünyayı görmek, yeni yerler keşfetmek için uzun bir yolculuğa çıktığını açıklar. Küçük kız şaşkınlıkla ona inanıp inanmamak arasında kalınca Kafka, kendisinin tesadüfen “oyuncak bebeklerin postacısı” olduğunu söyler. Bebeğin ona bir mektup bıraktığını, ancak mektubu evde unuttuğunu belirterek ertesi gün aynı saatte parkta buluşurlarsa mektubu getirip ona okuyacağına söz verir.

Dora Diamant’ın yıllar sonra anlattığına göre Kafka, o akşam eve döndüğünde çalışma masasının başına geçer. Tıpkı Dava veya Şato romanlarını yazarken gösterdiği edebî titizlikle, bir oyuncak bebeğin ağzından küçük bir kıza hitaben mektup yazmaya başlar. Dora, Kafka’nın doğru kelimeleri bulmak için saatlerce düşündüğünü, bazen yazdıklarını beğenmeyip yırttığını ve ateşli hastalığına rağmen bu işe büyük bir aşkla sarıldığını aktarır. Ertesi gün parkta buluşurlar. Kafka, cebinden çıkardığı mektubu büyük bir ciddiyet ve tiyatral bir tonlamayla küçük kıza okur. Bebek mektupta şöyle demektedir: “Lütfen benim için ağlama. Dünyayı görmek için uzun bir yolculuğa çıktım. Seni hâlâ çok seviyorum ama yeni şeyler öğrenmem gerekiyor. Sana başımdan geçen her şeyi yazacağım.”

Bu buluşmalar yaklaşık üç hafta boyunca her gün tekrarlanır. Kafka, her gün bebeğin yeni bir macerasını kaleme alır. Mektuplarda bebek önce trenlere biner, farklı şehirlere gider, yeni arkadaşlar edinir, ardından okula başlar. Küçük kız artık ağlamayı tamamen bırakmıştır; her gün parkta postacı amcasını bekler ve bebeğinin büyümesini, dünyayı tanımasını heyecanla dinler. Kafka, çocuğun yas sürecini ustalıkla bir keşif ve büyüme hikâyesine dönüştürmüştür. Üçüncü haftanın sonunda Kafka’nın hastalığı iyice ağırlaşır. Yürüyüşlere çıkması zorlaşmış, ayrıca bu oyunun sonsuza dek süremeyeceğini fark etmiştir. Hikâyeyi küçük kızı tekrar travmatize etmeden, ona hayatın doğal akışını kabul ettirecek şekilde sonlandırması gerekmektedir. Son mektuplarda Kafka, bebeğin artık büyüdüğünü, genç bir kız olduğunu ve nihayet çok sevdiği biriyle tanışıp evlenmeye karar verdiğini yazar. Kendi yuvasını kuracağı için artık eski hayatına ve küçük kızın yanına geri dönemeyeceğini sevgi dolu bir dille anlatır. Son buluşma günü Kafka, hiperenflasyon nedeniyle oldukça pahalı olan ve kendi kısıtlı parasından ayırarak aldığı yeni bir oyuncak bebekle parka gelir. Yeni bebek, eskisinden tamamen farklı görünmektedir. Kız şaşkınlıkla yeni bebeğe bakarken, bebeğin elbisesinin kıvrımları arasına sıkıştırılmış küçük bir kâğıt parçası fark eder. Kafka’nın el yazısıyla yazılmış o son notta şu ölümsüz cümle yer almaktadır: “Sevdiğin her şeyi er ya da geç kaybedeceksin, ama sonunda sevgi başka bir surette geri dönecek.”

Franz Kafka’nın oyuncak bebek hikâyesi, temelinde kayıp acısını kabullenmeyi, sevginin biçim değiştirerek varlığını sürdürdüğünü ve karşılıksız şefkatin iyileştirici gücünü öğretir. Bu hikâye, günümüzde yas terapisi ve çocuk psikolojisi alanında dahi örnek gösterilen bir şefkat eylemi olarak anılır. Hikâyenin en ünlü mesajı olan “Sevdiğin her şeyi er ya da geç kaybedeceksin, ama sonunda sevgi başka bir surette geri dönecek” sözü, hayatın geçiciliğine dair derin bir kabulleniş sunar. İnsanlar, nesneler veya dönemler hayatımızdan çıkabilir; ancak onların bizde bıraktığı sevgi kapasitesi başka bir insan, yeni bir anı veya farklı bir deneyim olarak geri döner.

1923 Almanya’sının hiperenflasyon ve toplumsal çöküş atmosferinde (kriz ortamında toplumsal şefkat) gerçekleşen bu eylem, makro düzeydeki ekonomik ve siyasi yıkımlara karşı mikro düzeyde kurulan empatik bağların ve karşılıksız diğerkâmlığın (gönüllü fedakârlık) toplumsal dokuyu ayakta tutan temel unsur olduğunu kanıtlar.

Günümüz Türkiye’sinin sosyo-ekonomik ve toplumsal dinamikleri bağlamında Kafka’nın bebek hikâyesi; ‘ekonomik daralma, afetler ve hızlı toplumsal değişimlerin yarattığı kolektif yas ve güvensizlik ortamında mikro düzeydeki sivil dayanışmanın iyileştirici gücü’nü temsil eder. Ağlayan küçük kız adeta, ekonomik dalgalanmalar, alım gücünün düşmesi ve gelecek belirsizliği karşısında elindeki en temel güvenceleri (gelecek hayalini, refahını veya alıştığı yaşam standartlarını) yitirmiş hisseden geniş halk kitlelerini ve özellikle gençleri temsil eder. Postacılık ve teselli mektuplar, kriz dönemlerinde topluma sunulan “her şey çok güzel olacak, sadece bir geçiş sürecindeyiz” şeklindeki iyimser söylemleri ve gelecek vaatlerini simgeler. Bu anlatılar anlık öfkeyi ve paniği yatıştırsa da kaybolan gerçeği (eski bebeği) geri getirmez. Yeni oyuncak ve son not, geçmişin nostaljisine saplanmak yerine, değişen dünyanın ve Türkiye’nin yeni sosyo-ekonomik gerçekliğine uyum sağlama zorunluluğunu anlatır. “Sevgi başka bir surette geri dönecek” sözü ise refahın ve umudun eski alışkanlıklarla değil, ancak dayanışma, üretim ve yeni toplumsal bağlar kurularak yeniden inşa edilebileceğini simgeler.

Franz Kafka’nın oyuncak bebek hikâyesi, Türkiye’deki Kürt sorunu ve toplumsal barış arayışları bağlamında ele alındığında; kaybedilen güvenin onarılması, acının inkâr edilmeden tanınması ve yeni bir ortak gelecek tahayyülünün sembolik inşası üzerine düşündürücü bir alegori sunar. Barış çalışmaları ve toplumsal travma literatüründe vurgulandığı üzere, uzun süreli çatışma ve gerilim ortamlarında en büyük kırılma, yaşanan acıların veya yitirilen değerlerin (güvenlik, huzur, kültürel ve insani kayıplar) görmezden gelinmesiyle ortaya çıkar. Kafka’nın çocuğun gözyaşlarını küçümsemeyip onunla birlikte bebeği araması, toplumsal sorunların çözümünde öncelikle tarafların yaşadığı kayıpların ve duygusal yaraların hakiki biçimde tanınması gerektiğini simgeler. Kaybolan bebeğin parkta bulunamaması, çatışma ve gerilim süreçlerinin ardından toplumun eski, sorunsuz haline olduğu gibi dönemeyeceğini; yaşananların toplumsal hafızada kalıcı izler bıraktığını gösterir. Hikâyenin sonundaki yeni bebek, geçmişteki acıları unutturmak için değil, artık o acılara tutsak kalmadan yeni bir yaşam kurma iradesini temsil eder. Türkler ve Kürtler açısından bu durum, geçmişin travmalarını rekabet unsuru yapmaktan çıkarıp “bir daha kimse ağlamasın” ortak paydasında buluşmayı simgeler.

Kafka’nın son notundaki “Sevgi başka bir surette geri dönecek” sözü; iki halk arasındaki tarihi birlikteliğin ve duygusal bağın, inkâr veya asimilasyon politikalarıyla değil, birbirinin acısına ortak olan, eşitlik ve karşılıklı saygı temelinde yeniden inşa edilen yeni bir toplumsal sözleşmeyle hayat bulabileceğine işaret eder.

Ve ezcümle, insanlar olarak kayıplarımız geçmişte kalsa da, birbirimizin acısına şefkatle dokunduğumuzda sevgi mutlaka başka bir surette hayatımıza geri dönecektir.