ADALET’TE EKMEK KOKUSU

ADALET’TE EKMEK KOKUSU

“Berlin’de hâkimler var!” sözü, hukuk tarihinde adaletin, mülkiyet hakkının ve yargı bağımsızlığının gücünü simgeleyen en özgün anlatılardan biridir. Yıl 1745. Avrupa siyasetine yön veren, girdiği yedi yıl savaşlarıyla Prusya’yı kıtanın en büyük beş gücünden biri hâline getiren Prusya Kralı Büyük II. Friederich (Büyük Frederick) entelektüel kişiliğiyle tanınan bir liderdir. Fransız aydınlanma filozofu Voltaire ile dosttur, kütüphanesinde saatlerce okur ve flüt çalar.

Savaşların, saray entrikalarının ve devlet bürokrasisinin ağırlığından kaçmak için kendine tamamen kişisel, adeta bir sığınak niteliğinde bir yazlık saray inşa ettirmek ister. Berlin’in hemen dışındaki Potsdam’da, ormanlık ve huzurlu bir tepe seçer. Sarayına Sans-Souci (Fransızca: Tasasız/Kaygısız) adını verir. Burası kralın dünyadan izole olacağı, devlet işlerini kapıda bırakacağı cenneti olacaktır.

İnşaat planları mükemmel bir şekilde çizilir; teraslar, üzüm bağları ve fıskiyeli havuzlar tasarlanır. Ancak tepeye çıkıldığında kralın keyfini kaçıran bir durum fark edilir. Tam arazinin sınırında, rüzgâr estikçe kanatları büyük bir gürültüyle dönen, sarayın o aristokratik simetrisini bozan ve en önemlisi kralın manzarasını kapatan ahşap bir yel değirmeni yükselmektedir.

Değirmenin sahibi, geçimini burada öğüttüğü unlarla sağlayan, atalarından kalan bu toprak parçasına sıkı sıkıya bağlı inatçı bir Prusya köylüsüdür. Kral, yardımcılarına kesin bir emir verir: “Değirmeni satın alın ve derhal yıkın!”

Kralın memurları değirmenciye gidip cömert bir teklif sunarlar. Ancak köylü hiç tereddüt etmeden reddeder: “Bu değirmen bana dedemden, babamdan kaldı. Burada ailemin hatıraları var, çocuklarıma da miras bırakacağım. Satılık değil.”

Saray görevlileri teklif edilen altın miktarını ikiye, ardından üçe katlar. Hatta kendisine Prusya’nın çok daha verimli bir bölgesinde, sıfırdan inşa edilmiş, çok daha modern bir değirmen ve toprak vermeyi vaat ederler. Değirmenci inatçıdır: “Benim unum bu rüzgârda, bu tepede ezildi. Başka yerde dönen çark beni beslemez, burası benim yuvam” diyerek tüm parayı elinin tersiyle iter.

Teke tek görüşmede gerilim zirveye tırmanır. Mutlakıyet rejiminin başında duran, ordular yöneten ve koskoca bir krallığın kaderini iki dudağının arasından çıkan emirlerle belirleyen II. Friederich, bu köylünün inatçılığı karşısında öfkeden çılgına döner. Köylüyü sarayına, huzuruna çağırtır ve otoritesini tüm ağırlığıyla hissettirecek o meşhur tehdidi savurur: “Bak efendi! Sen karşında kimin olduğunu unutuyorsun. Ben Prusya Kralıyım! Eğer istersem burayı tek bir kuruş bile ödemeden kamulaştırır, askerlerime emir verir ve bu değirmeni kafana yıkarım. Benim buna gücümün yetmeyeceğini mi sanıyorsun?”

Değirmenci, etrafı silahlı muhafızlarla çevrili bu ihtişamlı taht salonunda, gücün doruğundaki hükümdarın gözlerinin içine sarsılmaz bir sükûnetle bakar. Başını hafifçe kaldırır ve hukuk tarihinin yönünü değiştiren o efsanevi cevabı verir: “Doğru, zorla alabilirsiniz kralım… Ama asıl siz unutmayın ki Berlin’de hâkimler var!”

Bu cümle salonda buz gibi bir hava estirir. Değirmenci, kralı kral yapan en temel unsuru vurmuştur: Hukuk’u. Büyük Friedrich, Prusya’da reformlar yapmış, mahkemeler kurmuş ve yasaların üstünlüğünü savunmuş bir liderdi. Eğer gücünü kullanıp bu değirmeni zorla yıkarsa, kendi eliyle inşa ettiği devlet sistemini, kendi imzasını taşıyan kanunları bizzat çiğnemiş olacaktı. Güçlü bir hükümdarın kendi yasalarına yenilmesi anıydı bu.

Kral Friedrich, bu söz üzerine uzun bir sessizliğe gömülür. Sinirlenmek yerine, kurduğu adalet sisteminin sıradan bir köylüye bile hükümdara karşı bu cesareti ve sarsılmaz özgüveni verebilmiş olmasından gizli bir gurur duyar. Öfkesini kontrol eder, gülümser ve adamlarına döner: “Değirmene dokunulmayacak. Sarayı onun hizasından daha aşağıya inşa edin.”

Böylece Sans-Souci Sarayı, o inatla savunulan değirmenin gölgesinde tamamlanır. Efsaneye göre kral ile değirmenci yıllarca komşu olarak yaşarlar. Hatta sabahları değirmenci fırından yeni çıkmış sıcak ekmek kokusunu saraya doğru gönderir, kral da “Adalet her sabah bana sıcak bir ekmek kokusuyla gelir”diyerek bu durumdan keyif alır. Aslında bu koku adaletin kokusudur.

“Berlin’de hâkimler var!” efsanesi ve bu efsanenin doğmasına yol açan tarihî gelişmeler, modern anayasa hukukunun en temel iki sütununun şekillenmesinde çok önemli bir sembolik ve düşünsel rol oynamıştır: Hukukun Üstünlüğü ve Yargı Bağımsızlığı. Değirmen hikâyesindeki en kritik nokta, kralın (yürütme gücünün) mahkemelere (yargı gücüne) boyun eğmek zorunda kalmasıdır. 18. yüzyıla kadar kralların sözü kanundu ve yargı, hükümdarın iki dudağı arasındaydı. Bu olay, yürütme gücü ile yargı gücünün tamamen ayrılması gerektiğinin pratik bir kanıtı oldu. Modern anayasalarda yer alan “Yargı yetkisi, bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır” maddesi, gücün tek bir elde toplanmasını engelleyen bu felsefenin anayasal metne dönüşmüş halidir.

Alman anayasa geleneğinin dünyaya kazandırdığı en büyük kavram, “Hukuk Devleti” ilkesidir. Bu kavram, devletin ve devletin başındaki yöneticilerin de kendi yaptıkları yasalara bağlı olması gerektiğini savunur. Değirmencinin krala karşı yasaları kalkan yapabilmesi, hukuk devleti ilkesinin erken dönem bir uygulamasıdır. Hikâye özünde bir mülkiyet hakkı mücadelesidir. Kamunun veya en güçlü otoritenin (kralın) çıkarı olsa dahi, bireyin meşru mülkünün zorla elinden alınamayacağını gösterir. Klasik feodal dönemde kral tüm toprakların sahibiydi. Değirmen olayı ve daha sonra görülecek benzeri davalar, bireysel mülkiyetin kutsallığını ön plana çıkardı.

Değirmencinin 18. yüzyıldaki o cesur çığlığı, monarkların (kralların) keyfi iradesini sınırlayan ilk kıvılcımlardandı. Bugün AYM ve AİHM, o günkü Berlin hâkimlerinin kurumsallaşmış, uluslararası sözleşmelerle zırh kuşatılmış modern versiyonlarıdır. İki mahkemenin de varlık sebebi aynıdır: Gücü elinde bulunduran devlet aygıtına karşı, un çuvalının başındaki yalnız vatandaşı korumak.

Bugün Türkiye’de de yüksek yargı kararlarının alt mahkemelerce uygulanmaması veya yürütmenin yargı üzerindeki nüfuz tartışmaları, toplumun adalet algısını zedeleyebilmektedir. İşte bu yüzden “Berlin’de hâkimler var!” ideali, sadece geçmişe ait bir hikâye değil; bugün Türkiye’de de her avukatın savunmasında, her dürüst hâkimin kararında ve hakkını arayan her vatandaşın adliye koridorlarında gerçekleştirmeye çalıştığı nihai ve sarsılmaz bir hedefi ifade eder.

Günümüz Türkiye’sinde hukuk sistemi, yazılı güçlü anayasal güvencelere rağmen, uygulamada ve mahkemelerin işleyişinde ciddi yapısal sorunlar ve sert eleştirilerle karşı karşıyadır. Değirmencinin Prusya Kralı’na karşı sergilediği o sarsılmaz inanç, bugün Türkiye’de adliye koridorlarında ve toplum nezdinde büyük bir “güven krizi” ve aşınmayla karşı karşıyadır. Değirmen hikâyesinin özü, yürütme gücünün (kralın) yargıya müdahale edememesidir. Ancak günümüz Türkiye’sinde mahkemelerin en çok eleştirildiği konu, siyasallaşma ve yürütme organının yargı üzerindeki baskısıdır. Özellikle kamuoyunun yakından takip ettiği, siyasi figürlerin, gazetecilerin veya hak savunucularının taraf olduğu davalarda mahkemelerin bağımsız karar vermekte zorlandığı, yürütmenin beklentilerine göre hareket ettiği eleştirisi çok yaygındır. Hukuk devletinin en temel kuralı, mahkeme kararlarının herkesi bağlamasıdır. Son yıllarda yerel mahkemelerin, Anayasa Mahkemesi’nin ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) verdiği hak ihlali ve tahliye kararlarına açıkça uymadığı, bu kararlara direndiği görülmektedir. Selahattin Demirtaş’ın 10. yılına giren tutukluluğu ve Osman Kavala’nın Silivri’deki 9. yılını tamamlayan mahkûmiyeti; vatandaşın yüksek yargı organlarına olan güvenini sorgulamaktadır. En üst mahkemenin kararının alt mahkeme tarafından tanınmaması, anayasanın bağlayıcılığını ortadan kaldıran ve vatandaşın hukuki güvencesini yok eden en büyük yapısal eleştiri konusudur.

Güçlülerin kendi yasalarına boyun eğdiği gün Berlin’deki hâkimler vasıtasıyla oldu; bugün, yarın yani her daim adalet, un çuvalının başındaki yalnız vatandaşı iktidarların mutlak gücüne karşı koruyabildiğimiz an gerçek olacaktır.