HAPİSHANELER

HAPİSHANELER

Yazdığım hapishane efsanelerinden sonra hapishane tarihine bakmanın önemli olduğunu düşündüm. Tarih öncesi dönemde (yazının icadından önce-MÖ 3000 öncesi) bugünkü anlamıyla bir “hapishane” binası veya kurumsal bir “tutukluluk” sistemi kesinlikle yoktu. Göçebe veya yarı göçebe kabile yaşamının hâkim olduğu Avcı-Toplayıcı ve erken Neolitik toplumlarında insanları uzun süreli bir yere kapatmak pratik ve ekonomik olarak imkânsızdı. Bunun başlıca iki nedeni vardı. Biri insan gücü kaybıydı, yani eski dünyada insan bedeni en büyük üretim ve koruma aracıydı. Birini hapsetmek; o kişinin avlanamaması, tarım yapamaması ve kabileye yük olması demekti. Üstelik mahkûmu beslemek ve onun başında gardiyan nöbeti tutturmak kabile için büyük bir kaynak israfıydı. Diğeri mekânsal konularda yetersizliklerdi; insanlar hareket halindeyken ya da kalıcı köylere yeni yeni geçerken, kaçmayı engelleyecek kadar güçlü, büyük taş ve demir yapılar inşa edecek teknolojiye henüz sahip değillerdi.

Yazı öncesi toplumlarda bir hapishane olmadığı için adalet sistemi çok daha hızlı, kesin ve sert kurallara dayanıyordu: Tarih öncesi dönemin en ağır cezası bir kişiyi hapsetmek değil, onu kabileden sürmekti. Tek başına doğada kalan bir insanın vahşi hayvanlar veya rakip kabileler karşısında hayatta kalma şansı yoktu; bu ceza dolaylı bir idam hükmüydü.Suçlular ya da düşman esirleri uzun süre tutulmaz; ya hemen köleleştirilir ya kurban edilir ya da anında fiziksel cezaya (uzuv kesme, idam) çarptırılırdı. Mesela Fransa’da bulunan 6.000 yıllık Neolitik mezarlardaki iskeletler, tarih öncesi insanların esir aldıkları düşmanları ağır şekilde darp ve infaz ettiklerini kanıtlamaktadır.

İnsanlığı dört duvar arasına kapatma fikri; ancak yerleşik hayatın tamamen oturması, şehir devletlerinin kurulması, orduların ve bürokrasinin doğmasıyla yani Antik Mezopotamya ve Mısırgibi ilk yazılı medeniyetlerle (Tarih Çağları ile)mümkün olmuştur. Yazının icadı ve devlet mekanizmasının kurulmasıyla birlikte, insanlık tarihinde suç kavramı ve cezalandırma yöntemleri tamamen değişti. Tarih öncesi dönemin kabile hukukunun yerini, Sümer, Babil ve Asur gibi Mezopotamya uygarlıklarında ilk organize devlet kanunları ve ilk hapishaneler aldı. Sümer ve Babil’de suçluları ya da köleleri kapatmak için bugünkü gibi devasa taş binalar yoktu. Bunun yerine, idari yapıların bir parçası olan iki ana mekân kullanılıyordu:Bu mekânlardan biri Kör Kuyular ve Depolar’dı: Suçlular genellikle tapınakların veya kraliyet saraylarının alt katlarında bulunan karanlık, havasız tahıl depolarına ya da derin kör kuyulara kapatılırdı.

Diğer mekân da Geçici Tutukevleri’ydi: Bu zindanlar birer ceza evi değil, suçlunun yargılanmayı beklediği ya da köle olarak satılmadan önce tutulduğu geçici toplama alanlarıydı.

Mezopotamya, tarihteki ilk yazılı hukuk kurallarının doğduğu yerdir. Urnammu Kanunları (Sümer) ve sonrasında ünlü Hammurabi Kanunları (Babil), adalet sistemini standart hale getirdi. Bu kanunlarla birlikte tarihin ilk “Borç Hapishaneleri” sistemi doğdu: Babil ve Sümer toplumlarında tarım ve ticaret çok gelişmişti. Eğer bir çiftçi ya da tüccar aldığı borcu (gümüş veya tahıl olarak) zamanında ödeyemezse, alacaklı kişi borçluyu, karısını veya çocuklarını rehin alma (hapsetme) hakkına sahipti. Hammurabi Kanunları bu duruma yasal bir sınır getirmişti (Madde 117): “Bir adamın borcu varsa ve karısını, oğlunu veya kızını paraya çevirmiş ya da borç bağlığına vermişse; onlar üç yıl alacaklının evinde çalışırlar, dördüncü yılda özgürlüklerine kavuşurlar.” Borçlu, alacaklının evindeki özel depolarda veya zindanlarda kilit altında tutulur ve borcunu iş gücüyle öderdi.

Asur ve Babil imparatorlukları, savaşlarda ele geçirdikleri binlerce düşman askerini ve sivil halkı büyük esir kamplarında toplardı. Bu kamplar, modern toplama ve çalışma kamplarının tarihteki en eski ilkel örnekleridir. Esirler zincire vurularak devasa zigguratların (tapınakların), sarayların, surların ve sulama kanallarının inşaatında ölesiye çalıştırılırdı. Hareket edememeleri için geceleri etrafı derin hendeklerle ve muhafızlarla çevrili alanlarda tutulurlardı.

Mezopotamya’da hapishane mantığı suçluyu “eğitmek” veya “ıslah etmek” için değil; ekonomik değeri olan bir insanı (borçluyu veya köleyi) kontrol altında tutmak, kaçmasını önlemek ve emeğini sömürmek için kurulmuştu. Devlet, adaletini meydanlarda uyguladığı sert fiziksel cezalarla (kısasa kısas) sağlarken, hapishaneleri sadece ekonomik ve askeri birer depo olarak kullandı. Mezopotamya’da sadece hapishane olması için inşa edilmiş bağımsız dev binalar yoktu. Hapishaneler, Saray ve Tapınak komplekslerinin eklentileriydi. Babil ekonomisi tarıma ve ticarete dayalıydı. Kuraklık veya çekirge istilası nedeniyle ekinini kaybeden bir çiftçi, tefecilerden veya tapınaktan gümüş borç almak zorunda kalırdı. Borç ödenemediğinde süreç şöyle işlerdi:

Öncelikle adeta bir haciz olayı gibi kapatılma olurdu. Alacaklı, borçlunun evine gidip borçlunun kölesini, oğlunu veya karısını alıp kendi evindeki özel aile zindanına kapatabilirdi.

Kötü muamele yasağı olduğundan (Hammurabi Kanunları Md. 116)dikkatli olunmak zorunluluğu vardı. Hammurabi bu sistemin suistimal edilmesini engellemek için çok sert bir kural koymuştu: “Eğer rehine, alacaklının evinde yediği dayak veya kötü muamele yüzünden ölürse; ölen kişi özgür bir adamın oğluysa, alacaklının oğlu öldürülür. Eğer bir köleyse, alacaklı borçtan vazgeçer ve üstüne gümüş öder.”

Bu kapatılma olayında mutlaka bir iş gücü sömürüsü olurdu. Kapatılan rehine yan gelip yatmazdı. Gündüzleri alacaklının tarlasında çalışır veya un öğütür, geceleri ise kilitli odaya geri dönerdi.

Mezopotamya’da hapishane gerçeği, devletin gücünün ve mülkiyet hukukunun bir uzantısıydı. Suçlu bir insan “topluma kazandırılması gereken bir hasta” olarak görülmezdi. Eğer suç devlete veya krala karşıysa cezası anında ölüm veya uzuv kesmeydi. Eğer suç ekonomikse (borç veya hırsızlık), hapishane o kişinin emeğini sıfırlayana kadar tüketildiği bir “canlı depo” işlevi görüyordu.

Sonuç olarak; Mezopotamya’da hapishane sistemi modern anlamda bir “adalet” veya “rehabilitasyon” yeri değildi. Tamamen ekonomik girdilerin korunması (borcun tahsili, tapınak ve saray işlerinin bedava iş gücüyle yürütülmesi) ve siyasi tehditlerin (isyancılar, casuslar) fiziksel olarak yok edilmesi üzerine kurulmuş, bürokratik bir sömürü mekanizmasıydı.