POL İLE VİRJİNİ

POL İLE VİRJİNİ

Paul ile Virginie (Türkçe’de bilinen adı Pol ile Virjini), Fransız yazar Bernardin de Saint-Pierre’in 1787 yılında yayımlanan ünlü pastoral ve romantik klasiğidir. Hikaye, Mauritius Adası’nın (o dönemki adıyla Île de France) balta girmemiş, dağlarla çevrili huzurlu bir vadisinde başlar. Bu vadide toplumun dışladığı iki kadın yaşamaktadır: Biri, Madame de la Tour’dur: Fransa’da soylu ailesinin onaylamadığı bir evlilik yaptığı için dışlanmış, kocası adada hastalıktan ölünce hamile ve çaresiz kalmıştır. Kızı Virginie’yi doğurur. Diğeri, Marguerite’dir: Fransa’da köylü bir kadındır. Soylu bir adam tarafından hamile bırakılıp terk edilince utancından adaya kaçmıştır. Oğlu Paul’ü dünyaya getirir.

Bu iki acılı anne birbirlerine sığınarak ortak bir yaşam kurarlar. Domingue adında sadık bir siyahî köle ve Marie adında bir hizmetçiyle birlikte küçük bir tarım alanı oluştururlar. Paul ve Virginie, paradan, hırslardan, sınıfsal farklılıklardan ve toplumsal önyargılardan tamamen uzak, doğayla iç içe büyürler. Birbirlerini kardeş gibi görerek büyüyen bu iki çocuğun arasındaki bağ, ergenlik dönemine girdiklerinde derin, saf ve tutkulu bir aşka dönüşür.

Gençlerin aşkı büyürken, ailelerin maddi imkânsızlıkları ve geleceğe dair kaygıları baş gösterir. Madame de la Tour, Fransa’daki zengin ve bencil halasına bir mektup yazarak yardım ister. Hala ilk başta bu talebi reddeder ancak adanın valisi Monsieur de la Bourdonnais, bu duruma aracılık eder.

Vali, Madame de la Tour’a halasının Virginie’yi Paris’e çağırdığını, ona büyük bir miras bırakacağını ve onu aristokrat bir hanımefendi olarak yetiştirmek istediğini bildirir. Eğer bu teklif reddedilirse, halanın tüm mirasını kiliseye bağışlayacağı tehdidi savrulur.

Anneler ve adadaki bilge bir dost (öyküyü anlatan kişi), Virginie’nin geleceği için gitmesi gerektiğine karar verir. Paul ise bu ayrılığa şiddetle karşı çıkar; paraya ve uygarlığın getireceği sahte zenginliğe ihtiyaçları olmadığını savunur. Virginie, gitmek istemese de annesinin ısrarlarına ve dini görev bilincine boyun eğerek Fransa’ya gitmeyi kabul eder. Gitmeden önce Paul’e ebedi sadakat sözü verir.

Virginie, Paris’e vardığında halasının katı disipliniyle karşılaşır. Bir manastıra kapatılarak sosyete kuralları, diller ve saray adabı öğrenmeye zorlanır. Halası, Virginie’yi yaşlı ama çok zengin bir soyluyla evlendirmek ister. Ancak Virginie, adadaki saf yaşamını ve Paul’ü unutamaz; tüm evlilik tekliflerini reddeder.

Bu sırada adada kalan Paul, okuma yazma öğrenerek Virginie’ye mektuplar yazar. Ancak halası, Virginie’nin adadan gelen mektupları almasını engeller. Uzuz süre haber alamayan Paul, derin bir depresyona girer, adanın her köşesinde Virginie’nin izlerini arar. En sonunda Virginie’den gizlice yazılmış bir mektup gelir. Mektupta Paris’in ne kadar yapay, mutsuz ve çıkarcı bir yer olduğunu anlatmakta ve adaya döneceği günü iple çektiğini belirtmektedir. Virginie, halasının evlilik baskılarına direndiği için en sonunda halası tarafından evlatlıktan reddedilir ve bir gemiyle adaya geri gönderilir.

Virginie’yi taşıyan gemi Mauritius sahillerine yaklaştığında, adada büyük bir sevinç dalgası yaşanır. Paul, sevgilisini karşılamak için sabırsızlanmaktadır. Ancak aynı gece adayı sarsan korkunç bir kasırga ve fırtına patlak verir. Gemi, kıyıya çok yakın bir yerdeki mercan kayalıklarına oturur ve parça parça olmaya başlar.

Paul, dev dalgalara meydan okuyarak denize atlar ve gemiye ulaşmaya çalışır ancak azgın sular onu defalarca kıyıya fırlatır. Kıyıda toplanan halk çaresizce geminin batışını izlemektedir. Gemi tamamen sulara gömülmek üzereyken, çıplak bir denizci Virginie’ye yaklaşır, üzerindeki ağır elbiseleri çıkarmasını ve kendisiyle birlikte denize atlayıp yüzmesini söyler.

Ancak Paris’te aldığı katı “uygarlık kuralı, iffet ve ahlak” eğitimi Virginie’nin zihnine işlemiştir. Toplumun dayattığı utanç duygusu yüzünden bir erkeğin önünde soyunmayı reddeder. Denizciyi kibar bir hareketle uzaklaştırır, gözlerini gökyüzüne çevirir ve bir melek gibi dalgaların arasında kaybolur.

Ertesi gün Virginie’nin cansız bedeni sahile vurur. Paul, sevgilisinin cesedine sarılarak bilincini kaybeder. Virginie, adadaki tüm kölelerin ve halkın gözyaşları arasında, en sevdiği vadinin kalbine gömülür.

Bu büyük acıya dayanamayan Paul, iki ay sonra kederden hayatını kaybeder ve sevgilisinin yanına defnedilir. Kısa süre içinde Paul’ün annesi Marguerite, ardından da Madame de la Tour keder ve yalnızlık içinde can verir. Sadık köleler Domingue ve Marie de bu dünyadan göç eder. Bir zamanlar masumiyetin cenneti olan o güzel vadi, tamamen ıssız ve hüzünlü bir harabeye dönüşür. Böylece vadideki o mutlu aileden geriye hiç kimse kalmaz. Yazar, bu hikâyeyi adada tesadüfen karşılaştığı ihtiyar bir adamın ağzından anlatarak noktalar.

Paul ile Virginie romanından çıkarılacak en temel kısa hisse (ana fikir) şudur: Doğanın sunduğu saf, temiz ve erdemli yaşam; insanlığın ürettiği yapay kurallardan, paradan ve toplumsal hırslardan çok daha değerlidir. Ancak uygarlığın getirdiği yozlaşma, önyargılar ve katı kurallar, en masum sevgileri ve cennetleri bile yok etme gücüne sahiptir.

Bu romanın roman kahramanları üzerinden bizlere vereceği önemli dersler vardır:“Toplumsal normların ve kurumsallaşmış ahlak anlayışının birey üzerindeki baskısı, insanın en temel hakkı olan yaşama içgüdüsünü bile bastıracak bir yıkıcılığa ulaşabilir; nitekim Virginie’nin toplumsal etik kaygılarla kurtarılmayı reddederek ölüme yürümesi, yapay değerlerin doğal insan varoluşunu nasıl kurban ettiğinin trajik bir göstergesidir.

Bireyin doğal ortamından, özünden ve samimi bağlarından koparılarak maddi çıkarlar ile sınıf atlama hırsına alet edilmesi, görünüşte bir ilerleme gibi sunulsa da aslında ruhsal ve fiziksel bir çöküş sürecini başlatır; Paris’in şatafatlı fakat yapay dünyası, adadaki saf ve organik huzurun yerini asla dolduramamıştır.

Gerçek erdem, huzur ve insani gelişim; modern metropollerin hiyerarşik yapılarında veya ekonomik güç odaklarında değil, doğayla uyumlu, hırslardan arınmış ve eşitlikçi bir yaşam modelinde hayat bulur; roman, alternatif ve temiz bir yaşamın mümkün olduğunu bu vadi üzerinden kanıtlar.

Uygarlık, kendi ürettiği önyargıları ve yozlaşmayı korunaklı alanlara da taşıyarak saf olanı asimile etme eğilimindedir; adadaki izole cennetin dış müdahalelerle yıkılması, bencil ve çıkarcı toplumsal düzenin kendi sınırları dışındaki masumiyete ve özgürlüğe dahi tahammül edemediğini açıkça ortaya koyar.”

Romanı günümüz Türkiye’si açısından ele alırsak çıkaracağımız sonuçlar olabilir.  Romanda Mauritius Adası’nın o temiz, samimi ve doğayla iç içe vadisi; günümüz Türkiye’sindeki taşranın, Anadolu’nun ya da küçük şehirlerin kendi halindeki, paraya boğulmamış sıcak yaşamını simgeler. Virginie’nin gelecek kaygısı ve zenginleşme vaadiyle Paris’e gönderilmesi, günümüz Türkiye’sinde gençlerin daha iyi bir gelecek, statü ve ekonomik kurtuluş ümidiyle İstanbul gibi büyük metropollere göç etme/savrulma sürecine benzer. Roman, tıpkı günümüz metropollerindeki gibi, Paris’in o ışıltılı salonlarının (bugünün plazaları, lüks tüketim dünyası ve sosyal medya illüzyonu) arkasında derin bir yalnızlık, yapaylık ve insani bağların çürümüşlüğü olduğunu gösterir. Virginie’nin büyük şehirde mutsuz olması, modern şehir hayatının insana sunduğu maddi olanaklara rağmen ruhunu nasıl çoraklaştırdığının güncel bir resmidir. Romanın en çarpıcı sahnesi olan Virginie’nin “iffet” ve “toplumsal kurallar” uğruna soyunmayı reddederek boğulması, günümüz Türkiye’sindeki katı gelenekselcilik, mahalle baskısı ve şekilci ahlak anlayışı ile doğrudan örtüşür. Virginie, Paris’te aldığı yapay eğitimle, insanın en birincil hakkı olan “yaşama hakkı”nı ve “can”ını, toplumun ona dayattığı “başkaları ne der?”, “namus/iffet kalıpları ne olacak?” korkusuna feda eder. Bu durum günümüz Türkiye’sinde özellikle kadınlar ve gençler üzerinde kurulan toplumsal baskının trajik bir yansımasıdır. Özünde insanı koruması gereken ahlaki kuralların, zamanla dogmatikleşerek insanın hayatını, özgürlüğünü ve mutluluğunu elleriyle boğan yıkıcı birer tabuya dönüşmesini alegorize eder. Şekilsel namus ve elalem baskısı, tıpkı Virginie’yi yutan dalgalar gibi, bugün de bireyleri hayattan koparabilmektedir. Günümüz Türkiye’sinde de ekonomik krizler, liyakat sorunları ve sınıfsal uçurumlar, gençlerin saf hayaller kurmasını engellemektedir. Paul gibi sistemin dışında, kendi emeğiyle temiz kalmak isteyen gençler; sermayenin, gücün ve statü sahiplerinin (romandaki zengin hala figürünün) belirlediği acımasız kurallarla ezilmektedir. Paul ile Virginie’de gördüğümüz şey; büyük şehirlerin yozlaştırıcı şatafatı ile taşranın saf huzuru arasındaki sıkışmışlık, bireysel özgürlüklerin sahte ve dayatmacı bir toplumsal ahlak duvarına çarparak yok olması ve ekonomik çarkların en temiz insani duyguları bile nasıl acımasızca öğüttüğüdür. Roman, günümüz Türkiye insanına, modernleşirken ve güç peşinde koşarken neleri kurban ettiğimizi sorgulatan evrensel bir ayna tutmaktadır.

Roman Kürt sorunu bağlamında da bazı konulara alegorize edilebilir: Mesela romanda Mauritius Adası’nın o korunaklı, kendi dilini ve yaşam pratiğini üreten vadisi; yerelliği, homojenliği, kendi kültürel ve coğrafi sınırları içinde barışçıl ve organik bir şekilde yaşayan bir toplumu simgeler. Paris ise bu yerelliği “ilkel” gören, onu kendi tek tipleştirici kurallarına, diline ve aristokratik kültürüne göre yeniden şekillendirmek isteyen egemen “merkez” yapıdır. Bu ikilik, Kürt meselesinin temeli olan “merkez-çevre” ve kimlik/kültür çatışmasını doğrudan sembolize eder. “Vadi”, kendi coğrafyasında (bölgede), kendi dili, gelenekleri, sözlü kültürü ve komünal bağlarıyla yüzyıllardır var olan Kürt toplumunu ve yerel kültürünü temsil eder. “Paris” ise cumhuriyetin ilanından itibaren bu yerelliği modernleştirme, homojenleştirme ve tek tipleştirme iddiasıyla yukarıdan aşağıya müdahale eden bürokratik aklı (merkezi) simgeler. Paul ve Virginie’nin koparılan bağı; Kürt coğrafyasında on yıllardır yaşanan çatışmalar, zorunlu göçler, köy boşaltmalar ve sosyo-ekonomik yıkımlar nedeniyle parçalanan aileleri, yerinden edilen hayatları ve travmatik kopuşları sembolize eder. Paul’ün sesini duyuramaması ve mektuplarının sansürlenmesi, Kürtlerin uzun yıllar boyunca dilsel, siyasi ve kültürel taleplerini demokratik kanallardan merkeze iletememesini, seslerinin resmi duvarlar tarafından engellenmesini/sansürlenmesini alegorize eder. Vadinin en sonunda bir harabeye dönüşmesi ise, çözümsüz bırakılan bu sosyo-politik krizin sadece bölgeye (vadiye) değil, tüm ülkeye (tüm aileye) getirdiği ortak acıyı, ekonomik ve insani yıkımı gözler önüne serer.

Ezcümle bu romanı günümüz Türkiye’si bağlamında düşündüğümüzde bizlere verdiği verdiği en naif ödev şudur: Fırtınada hep birlikte yıpranmak yerine; birbirimizin dilini, hikâyesini ve kırgınlıklarını dinlemeli, tıpkı Paul ile Virginie’nin çocukluklarındaki o saf, hesapsız sevgi gibi insani bir zeminde buluşmalıyız. Geleceğimizi korumanın yolu, katı ideolojik elbiselere bürünmek değil, birbirimize adalet ve şefkatle yaklaşmaktır.