KUMARBAZ

KUMARBAZ

“Kumarbaz” Dostoyevski’nin gençlik yıllarını, dramatik aşk ve kumar tutkusunu en yalın hali ile kaleme aldığı yapıtlarından biridir. Dostoyevski adeta kendi aşkını ve kumarını yazmıştır:

Aleksey İvanoviç 25 yaşındadır. Generalin çocuklarına öğretmenlik yapıyordur ve generalin üvey kızı Polina’ya aşıktır. Polina ise bunu biliyor fakat onun kendisine olan aşkını kullanarak Aleksey’i zor durumda bırakacak isteklerde bulunur. General ise emeklidir, elindeki parayı kumarda kaybetmiş, Rusya’daki yaşlı teyzesinden (halası)  kalacak mirası beklemektedir. Herkesin büyükanne diye bildiği generalin teyzesi hastadır. Büyükanneden kalacak mirasın ümidiyle Matmazel Blanche generalle evlenme hazırlığı içindedir. Matmazel Blanche asalet düşkünü ve paragöz bir kadındır. General bunları bildiği halde kadına âşıktır.

Generalin mal varlıklarına ipotek koyduran Fransız Marki Des Grieux da Polina’yı seviyordu ve de o da kalacak mirası bekliyordur.  Bir mucize gerçekleşir ve büyükanne iyileşir. Doktor tavsiyesiyle Almanya’nın Roulettenburg’daki kaplıcalara yani generalin yanına gelir. Karşılarında büyükanneyi gören general ve yanındakiler şaşkınlıklarını gizleyemezler. Büyükanne de burada Aleksey’den yardım alarak kumar oynar. Kaybettikçe hırslanan yaşlı kadın kazanmak için daha çok oynar ve elindekileri kaybeder. Rusya’ya aldığı borç parayla dönmek zorunda kalır. Polina’nın da paraya ihtiyacı vardır, Aleksey ona yardım etmek için oynadığı rulet oyununda gereken paranın iki katını kazanır. Polina parayı kabul etmez, geçirdiği küçük çaplı krizden sonra Bay Asley’in yanına tedavi için gider. Polina’nın kendisini sevmediğini düşünen Aleksey, generali terk eden Matmazel Blanche ile kumarda kazandığı parayı birlikte harcamak için Paris’e giderler. Kumarda kazanılan para bir ay sonra biter. Bu arada büyükanne yine hastadır. General ile Matmazel Blanche bu defa evlenirler.  

Yanlarından ayrılan Aleksey, uzun bir süre amaçsızca yaşıyor, kumar oynuyor, mesleğini dahi yapmıyordur. Yürüyüş yaptığı bir günde dostu Bay Asley ile karşılaşır. Bay Asley ona babaannenin öldüğünü, mirasını Polina ve kardeşlerine bıraktığını, Generalin de geçirdiği kriz sonrası hayatını kaybettiğini anlatır. Ayrıca ona kalan mirasın da Matmazel Blanche’ye kaldığından bahseder.  Son olarak Polina’nın iyileştiğini ve hala Aleksey’i sevdiğini duyan Aleksey çok mutlu olur. Bundan sonra toparlanacak ve küllerinden yeniden doğacaktır.

“Parmaksız Salih” adlı oyun Necip Fazıl’ın 1948 yılında yayımlanan ve sahnelenen oyunudur. Yazarın bu eseri Necip Fazıl Kısakürek’in kendi öz biyografisi ile en alakalı eseri olmalıdır. Necip Fazıl bu eserinde gençlik yıllarında müptela olduğu kumar tutkusunu ve kaybetme temasını ele almış, bu nedenle bu eserinde kendi hayat tecrübelerinden büyük ölçüde faydalanmıştır:

Parmaksız Salih kumar uğruna sağ başparmağını kaybetmiş bir kumarbazdır. Parmaksız lakabını da bunun için almıştır. Çok iyi zar tutan ve Salih bu sayede servetler kazanmış,  kumar tutkusu yüzünden kangren olan parmağını ihmal ederek kestirmek zorunda da kalmıştır. Parmağını kaybettikten sonra kazandıklarını tek tek kaybetmeye başlar. Karısı öldükten sonra kolunda ütü yanığı olan Yusuf adlı oğlunu komşusuna emanet etmiş kumardan kazandığı 12.500 lira toplu parayı oğluna bakması için yaşlı komşusuna göndermiştir. Fakat Salih, kumar için Mısır’a gittiğinde oradan taşınmak zorunda kalmış, Salih’in oğlunu ve parasını diğer bir komşusuna teslim etmiştir.  O aile de Yusuf’u okutmuş. Yusuf avukat olmuştur.

Kangren olan parmağını kesilince her şeyini kaybetmeye başlayınca oğlunu aramaya koyulur.  Ama oğlunu emanet ettiği yaşlı kadının taşındığını öğrenir. Fakat yaşlı kadının oğlunu bir başkasına verdiğini de öğrenemez. Salih küçük bir kumarhane açmıştır ama artık zar tutamadığı için kumarda kaybetmektedir. Bu nedenle, sadece oyun oynatmaktadır. Bir akşam kumarhanede oyuncular arasında hile yapıldığına dair söylentiler çıkmaya başlamıştır. Salih olaya müdahil olup, hile yaptığından şüphelenilen oyuncuyu ayağa kaldırıp kollarını sıvamasını ister. Oyuncu kollarını sıvadığında kollarındaki yan yana dört ızgara yanığı olduğunu fark eder. Salih bu yanığın neden olduğunu sorunca oyuncu küçükken ütü ile yandığını söylemiştir. Bunun üzerine onun adını da sorar. Oyuncu adının Yusuf olduğunu söylemiştir. Genç adam yirmi yedi yaşındadır ve kumarbaz babası onu komşularına emanet edip gitmiş ve onu komşuları büyütmüştür.   Bu bilgilerden Salih bu adamın kendi oğlu olduğunu anlamıştır.  Yıllardır aradığı oğlu karşısındadır. Bunun üzerine ister istemez gence bir tokat atar. Millet hile yaptığından ötürü vurduğunu zannederken Salih o gence  “Önce kazanıyor ama sonra daha çok kaybediyorsun, bir daha oynama”  demiştir. Yusuf ise şiddetle karşı çıkmış “Buna haddin yok” diyerek Salih’e bağırmıştır.  

Yusuf evindeki antika halıları çalıp satarak kumar oynamayı sürdürecek kadar kumara bulaşmıştır. Eşi Macide bu suçu işlerken onu yakalamış ama Yusuf son defa oynayacağı ve her şeyin düzeleceği konusunda yemin ederek evinden ayrılmıştır. Karısı, Yusuf’a Saniye hanıma ait olan veraset davasındaki 30.000 lirayı tahsil edip etmediğini sorar. Yusuf ise o parayı yarın tahsil edeceğini söyler.  Yusuf evden çıkınca içeriye Salih girmiş ve Macide’ye Yusuf’un kayıp babası olduğunu ve onlara yardım etmek için oraya geldiğini anlatır.  O anda içeriye aile dostları fabrikatör Ali gelmiş, Macide’nin isteği üzerine Salih bir köşeye saklanmıştır.  

Fabrikatör Ali,  Macide’ye olan aşkını tekrar ederek Yusuf’un  bir sürü borcu olduğunu, Yusuf’un borçlarını ödeyecek açık çeki Macide’ye vereceğini ama karşılığında Macide ile birlikte olmak istediğini söyler.  Fabrikatör Ali üniversite yıllarından beri Macide’yi elde etmeye çalıştığından, bu durumu fırsat bilip Macide ile birlikte olmak istemektedir. Macide Fabrikatör Ali’yi tersler.  Saklandığı yerden çıkan Salih, çocuk odasındaki avizenin çocuklar için tehlikeli olacağını hatırlatır ve Yusuf için bir şeyler yapacağını ama Yusuf’a şimdilik kendisinden bahsetmemesini tembih ederek ayrılır.

Kumarhanede Yusuf ile Fabrikatör Ali aynı masada kumar oynarken Yusuf antikacıdan aldığı parayı da kaybeder. Daha sonra bütün iddiaları yükseltip satış vekâleti ile Saniye Hanım adına kazandığı ve Saniye Hanım’a ait olan 30.000 lirayı da kaybetmiştir. Artık her şeyini, tüm parasını mesleğini hatta şerefini dahi yitirmiş durumdadır. Salih olanları öğrenip Yusuf’un peşinden gider. Yusuf’tan önce gelerek olanı biteni Macide’ye anlatır. Macide yıkılmıştır ama Salih her şeyi düzeltecek bir şeyler yapacağını söyleyerek ayrılır.

Salih’in tek serveti düzenli olarak yatırdığı hayat sigortasıdır.  Salih çocuk odasındaki devasa avizenin vidalarını gevşetip başına düşmesini sağlar. Ölümü halinde alınacak para yakınlarına verilecektir. Alınacak tazminatın varisi olarak Yusuf yazdırılmıştır. Yusuf ve Macide odaya girdiklerinde Salih’i kanlar içinde bulurlar. Salih, oğlu Yusuf’tan özür dileyip helallik isterken hayat sigortasından ihtiyaçları olan parayı alabileceklerini söyleyip ölüverir.

Bu iki eser de-bir zamanlar kumar bağımlısı olan-iki yazar tarafından mutlaka insanlara ders olsun diye yazılmıştır. Kumar tarih boyunca insanların evini barkını ve onurunu yakıp yıkmış bir illettir. Son zamanlarda bazı operasyonlarda geçen kumar bağlantıları ile ilgili bir etkileşimden dolayı bu iki eseri örnek vermek istedim. Kumarbazların trajedisi ilacı olmayan bir hastalıkla benzetilebilir.  Kumarbazın itirafları veya kumarbazın bir mektubu ya da vasiyeti ise,  aslında onun kendisiyle oynadığı son kumarıdır. Saygı ile. Bülent Tekin