PİRELER VE YENGEÇLER

PİRELER VE YENGEÇLER

Yengeç sepeti teorisi (veya sendromu), bir gruptaki bireylerin, aralarından biri başarıya ulaşıp yükseldiğinde, “Ben yapamıyorsam sen de yapamazsın” mantığıyla onu aşağı çekme eğilimini ifade eden bir sosyal psikoloji metaforudur. Yengeç sepeti kavramı ilk olarak Filipinli yazar Ninotchka Rosca tarafından “yengeç kişilikler” olarak kullanılmış ve yaygınlaşmaya başlamıştır. Bu kavramın çıkış noktasının Filipinlerdeki balıkçılar tarafından anlatılan hikâyelerden kaynaklandığı düşünülmektedir.

Hikâyeye göre; deniz kenarında yürüyen bir adam, avlanan ve kovasında birkaç adet yengeç olan bir balıkçıyla karşılaşır ve kovada bulunan yengeçleri gözlemlemeye başlar. Kovadaki yengeçlerden bir tanesinin dışarı çıkmaya çalıştığında diğer yengeçlerin onu aşağı doğru çekerek dışarı çıkmasına engel olduğunu ve bu durumun da yengeçlerin her biri için geçerli olduğunu fark eder. Adam balıkçıya dönüp dikkat edin yengeçler kaçacak der, balıkçı ise adama “eğer sadece bir yengeç olsaydı kaçabilirdi belki ama bir sürü yengeç olduğundan bir tanesi kaçmak istediğinde diğerleri ona engel oluyor ve aşağı çekiliyor, ayrıca yengeçlerin sayısı arttıkça kaçma şansları daha da azalıyor” der. Burada metaforun çıkış noktası yengeçlerin her birinin sadece kendisine odaklanıp diğerlerini aşağı çekmesi ve kaçış için birbirlerine destek olmamasıdır.

“Ben yapamıyorsam sen de yapamazsın” anlayışına hâkim bir ideoloji olan “yengeç sepeti” olgusu kendisinden daha iyisini yapanları devirmeye çalışan bireyin davranışlarını ifade etmektedir

Bir başka anlatıma göre bu deyim “varildeki yengeçler” ile bu sendromu ile açıklanmaktadır. Bu deyime göre, varildeki yengeçler gibi herhangi bir siyahi kendini yukarı çekmeye çalıştığında, bir diğer siyahi tarafından geri çekilmektedir. Kendi ırkından olan bir insanın yükselmesi, yine kendi ırkından biri tarafından engellenmeye çalışılmaktadır.

Diğer bir anlatıma göre de yengeçler başta esaretten kurtulmak için kovadan çıkmaya çalışsalar da, zaman içerisinde karamsar düşüncelerine teslim olmaya başlarlar. Esaretlerinden memnun olmayı öğrenip, rahatça yaşamlarına devam edebilirler. Hatta rahatlığı ve sakinliği bozduğu düşüncesi ile endişe ya da huzursuzluk belirtisi gösterenlerin kişilerin üzerlerine gidebilirler.

Cam Tavan Sendromu bir deneyden ismini almıştır: Deneyde cam fanusa konan pirelerin durduğu metal zemin ıslatılır. Pireler ıslaklıktan kaçmak için zıplarlar ve her zıplayışta cama çarpma olur. Biraz zaman geçtikten sonra cam fanus kaldırılır.

Deneyin ilginç sonucu burada ortaya çıkar ve pireler cam fanusun sınırlarından daha yükseğe zıplayabilecek güce sahip olmalarına rağmen sanki fanus hala varmışçasına aynı sınır içinde zıplamaya devam ederler. Yapılan koşullanma deneyi ile pirelerin fiziksel olarak karşılaştıkları sınırlar ortadan kalksa bile hala onlar varmış gibi davrandıkları gözlenir.

Benzer durum insanlarda da vardır. İnsanlar hayatta yaşadıkları bazı sınırlanma durumlarından veya çevreden duyup inandıkları sınır varsayımlarından etkilenerek ne yazık ki kendilerini kısıtlayabilirler. Cam tavan sendromunun ortaya çıkmasıyla stres artar, karar alma mekanizması zayıflar ve herhangi bir konuda adım atma cesareti kırılabilir.   

Kadınlar herhangi geçerli bir sebep olmamasına rağmen, çalıştıkları kurum içindeki erkek egemenliği ya da baskılanma nedeniyle terfilerinin önünde pek çok engel varmış gibi hissediyorlar. Yani adeta cam bir tavan varmış gibi, kendi potansiyellerinin farkına varamıyorlar. Tabii ki bunun temel nedenlerinden biri dünyadaki cinsiyet eşitsizliği. Maalesef cinsiyet eşitsizliği ve negatif ayrımcılık nedeniyle çoğu kadın iş hayatında kendi potansiyelini ortaya çıkaramıyor. Bu durum yalnızca kadınlarda değil bir grup içindeki azınlıklarda da görülüyor. 

Bu her iki sendroma tarih boyunca Kürtler arasında bolca rastlanmıştır. Beylikler halinde yaşamış Kürtlerde her daim öne çıkan ve önderlik edecek bir bey diğerleri tarafından daima aşağı çekilmiştir. Belki de bu yüzden tarih içinde uzun yaşamış bir devlet biçimi şeklinde bir yaşantı içinde olunamamıştır. Saygı ile. Bülent Tekin